هُوَ أَلَدُّ الْخِصامِ « 1 » ترجمه : برخى از مردمان كسانى هستند كه گفتار آن‌ها در زندگى دنيا مايهء شگفتى تو مىشود و خداوند بر آن‌چه در دل « پنهان مىدارند » گواه است « درحالىكه » آنان سرسخت‌ترين دشمنانند . « 2 » غالبا مجادله و مخاصمة نمودن همراه حيله‌گرى و فريب دادن خصم و طرف بحث است و در اصل ، هدف شخص مجادل يا جدلى همين است . و گهگاهى اين حيله‌بازى از عدل‌وانصاف خارج شده و از هر راهى چه حقّ و چه باطل مىكوشد مطلوب خود را به كرسى بنشاند . به قول مادّيون : « هدف وسيله را توجيه مىكند . » شرع مقدّس اسلام برخى از مجادلات را منع فرموده و از آن نهى نموده است ؛ چرا كه باعث خروج از عدل‌وانصاف ، حق‌ّكشى و بگومگوهاى بىخود است . اسلام در مسألهء اعتكاف باب حج از جدل منع فرموده است آن‌جا كه فرموده : الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَّ فَلا رَفَثَ وَ لا فُسُوقَ وَ لا جِدالَ فِي الْحَجِّ « 3 » ( اگر مجادله منصفانه و عادلانه باشد و شخص مجادل جهات اخلاقى ، انسانى ، عقلى و شرعى را مراعات كند هرگز جدالش منع نشده است و بلكه به چنين جدلى دستور هم داده شده است آن‌جا كه مىفرمايد : ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ « 4 » برابر اين آيهء شريفه به جدال نيكو دعوت شده‌ايم . ) ريشه‌يابى اصطلاح جدل : در لغت يونانى و در زبان ارسطوئيان ، اسم اين صنعت ، به « طوبيقا » معروف بوده و هنگامى كه منطق ارسطوئى را از يونانى به عربى ترجمه كردند صنعت طوبيقا را صنعت جدل نام گذاشتند . البتّه اصطلاحات و الفاظ ديگرى نيز در اين راستا وجود دارد كه برخى از آن‌ها عبارتند از : مناظرة ، محاورة ،

--> ( 1 ) . سورهء بقره آيهء ، 204 . ( 2 ) . در كتب لغت نيز مىخوانيم : اللدّد الخصومة الشديدة ، يعنى لدد به معناى خصومت و دشمنى شديد و سرسختانه است . ( 3 ) . سورهء بقره ، آيهء 197 . ( 4 ) . سورهء نحل ، آيهء 125 .